Ποιος θέλει να κλείσει το Al Jazeera;

Οι αντιδράσεις για το Al Jazeera έχουν τις ρίζες τους – όπως και η διπλωματική κρίση – στην Αραβική Άνοιξη, την οποία το κανάλι στήριξε δυναμικά.
aljazeera Λίγα κανάλια έχουν σήμερα την επιρροή που έχει το Al Jazeera, 21 χρόνια μετά την έναρξη της λειτουργίας του.
Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedIn
Της Βάλιας Καϊμάκη*

Στις 22 Ιουνίου η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Μπαχρέιν και οι Αίγυπτος έδωσαν στο Κατάρ μια λίστα με 13 αιτήματα, τα οποία έπρεπε να ικανοποιηθούν εντός δέκα ημερών, αλλιώς… Το «αλλιώς» δεν διευκρινίζονταν, αφού ούτως ή άλλως, από τις 5 Ιουνίου, οι χώρες αυτές είχαν διακόψει ξαφνικά τις διπλωματικές τους σχέσεις με το Κατάρ, επιβάλλοντάς του ταυτόχρονα εμπάργκο.

Ανάμεσα στα αιτήματα ήταν η εκδίωξη όλων των τουρκικών στρατιωτικών δυνάμεων από τη χώρα, η διακοπή κάθε σχέσης με τους Αδελφούς Μουσουλμάνους, η διακοπή της χρηματοδότησης τρομοκρατικών οργανώσεων, όπως η Χεζμπολά και η Αλ Κάιντα, η πληρωμή αποζημιώσεων στους γείτονες, η έκδοση εγκληματιών σε άλλες χώρες της Μέσης Ανατολής και το κλείσιμο του Al Jazeera.

Το δεκαήμερο πέρασε, τίποτα μοιραίο δεν συνέβη, ωστόσο η κρίση σοβεί. Και στο κέντρο της εξακολουθεί να βρίσκεται το Al Jazeera, το κρατικό κανάλι του Κατάρ που αναδείχθηκε σ’ έναν από τους μεγαλύτερους δημοσιογραφικούς οργανισμούς του κόσμου, με 80 γραφεία στο εξωτερικό και εκπομπή στα αραβικά και τα αγγλικά.

Οι αντιδράσεις για το Al Jazeera έχουν τις ρίζες τους – όπως και η διπλωματική κρίση – στην Αραβική Άνοιξη, την οποία το κανάλι στήριξε δυναμικά. Σήμερα γνωρίζουμε ότι τα αποτελέσματα δεν ήταν τόσο θεαματικά όσο έμοιαζαν τότε, ωστόσο υπήρξαν αλλαγές. Στην Αίγυπτο, για παράδειγμα, οι Αδελφοί Μουσουλμάνοι εκδίωξαν τον Χόσνι Μουμπάρακ και έμειναν στην εξουσία μέχρι το 2013, όταν ο σημερινός πρόεδρος Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι διαδέχθηκε τον Μοχάμεντ Μόρσι. Το 2015 τρεις δημοσιογράφοι του Al Jazeera καταδικάστηκαν σε φυλάκιση από αιγυπτιακό δικαστήριο με την αιτιολογία ότι στήριζαν τους Αδελφούς Μουσουλμάνους, αλλά αργότερα απελευθερώθηκαν.

Λίγα κανάλια έχουν σήμερα την επιρροή που έχει το Al Jazeera, 21 χρόνια μετά την έναρξη της λειτουργίας του. Δεν πρόκειται απλώς για ένα κανάλι αλλά για ένα φαινόμενο, το οποίο άλλαξε ριζικά τα αραβικά μέσα ενημέρωσης. Πριν το 1996, τα περισσότερα αραβικά τηλεοπτικά κανάλια ήταν πλήρως ελεγχόμενα από τις κυβερνήσεις. Οι ειδήσεις περιλάμβαναν κυρίως τα «νέα» του σεΐχη, εμίρη ή προέδρου και κάποιες πληροφορίες για τον διάδοχο. Το Al Jazeera άνοιξε ένα παράθυρο σε όλες τις φωνές: στην αραβική τηλεόραση μίλησαν για πρώτη φορά οι Ισραηλινοί και Λίβυοι, για παράδειγμα. Στις μεγάλες αποκλειστικότητες του καναλιού συμπεριλαμβάνεται η κάλυψη της επιχείρησης «Αλεπού της Ερήμου» στο Ιράκ το 1998, το μήνυμα του Οσάμα Μπιν Λάντεν μετά την 11η Σεπτεμβρίου, η κάλυψη της επίθεσης των Αμερικανών στο Αφγανιστάν. Στη δε θεματολογία του, το κανάλι συμπεριέλαβε τις επιθέσεις αυτοκτονίας, την ύπαρξη του Θεού, τα ανθρώπινα δικαιώματα, αναγκάζοντας και τα άλλα κανάλια ν’ αλλάξουν σιγά-σιγά προσανατολισμό. Δημιουργώντας έτσι πάρα πολλούς εχθρούς.

Ανταποκριτές του καναλιού έχουν συλληφθεί, γραφεία στο εξωτερικό έχουν κλείσει, διαφημιστές έχουν δεχθεί απειλές, οι μηνύσεις διαδέχονται η μία την άλλη, ενώ δύο φορές τα γραφεία του βομβαρδίστηκαν και σκοτώθηκαν υπάλληλοι. Από το 2003 προστέθηκε και ένα ακόμη «όπλο» στον ακήρυχτο πόλεμο, το σαουδαραβικό κανάλι al-Arabiya TV. Μέχρι σήμερα, μόνο το Ομάν από όλες τις χώρες του Κόλπου δεν έχει δημιουργήσει διπλωματική κρίση με το Κατάρ.

Με δύο …πρόσωπα

Ωστόσο, για να κατανοήσουμε καλύτερα τις αραβικές διαμάχες, θα πρέπει να συμπεριλάβουμε στην εξίσωση το γεγονός ότι το Al Jazeera έχει δύο διαφορετικά πρόσωπα, το αγγλικό και το αραβικό, τα οποία δεν συμπίπτουν πάντα. Το αγγλικό, αυτό που παρακολουθούμε εμείς στη Δύση, είναι εκείνο της υψηλής ποιότητας ειδήσεων, τόσο στην τηλεοπτική εκδοχή του όσο και στη διαδικτυακή, με πολλά ντοκιμαντέρ προσανατολισμένα κυρίως στον αναπτυσσόμενο κόσμο. Με αυτά τα χαρακτηριστικά του, το Al Jazeera στέκεται με αξιώσεις δίπλα σε διεθνή δίκτυα, όπως το BBC World, το CNN International, το France 24 και το RT. Παρ’ όλο που δεν έχει καταφέρει να έχει μεγάλη διείσδυση στην αμερικανική αγορά. Το ίδιο πρόβλημα, έτσι κι αλλιώς, έχουν και τα υπόλοιπα μη αμερικανικά δίκτυα.

Το αραβικό κανάλι είναι αρκετά διαφορετικό, αφού απευθύνεται και σε διαφορετικά ακροατήρια. Και αυτό που ενοχλεί τους γείτονες του Κατάρ είναι από τη μία η θεματολογία του, που περιλαμβάνει ζητήματα ταμπού, όπως η κοινωνική δικαιοσύνη και τα ανθρώπινα δικαιώματα, και από την άλλη ο ίδιος ο πολιτικός προσανατολισμός του καναλιού, ο οποίος φυσικά είναι και ο προσανατολισμός της κυβέρνησης του Κατάρ. Ότι δηλαδή, αργά ή γρήγορα, οι ισλαμιστικές ομάδες όπως οι Αδελφοί Μουσουλμάνοι και η Χαμάς θα έρθουν στην εξουσία, είτε με επαναστάσεις είτε με δημοκρατικές εκλογές.

Όπως είναι φυσικό, μια τέτοια άποψη δεν ενθουσιάζει τους γείτονες. Λογικά δεν θα έπρεπε να ενθουσιάζει ούτε το ίδιο το Κατάρ, ωστόσο η χώρα είναι τόσο μικρή και τόσο πλούσια που εξαιρείται του κανόνα. Παρ’ όλα αυτά ας σημειωθεί ότι δεν μεταδίδεται ποτέ καμία κριτική προς τη βασιλική οικογένεια.

Πιο συγκεκριμένα, η Σαουδική Αραβία έχει κατηγορήσει το Al Jazeera ότι σε σχέση με το Ισλαμικό Κράτος χρησιμοποιεί την έκφραση «η οργάνωση του κράτους», η οποία είναι πιο κοντά στο όνομα που δίνει το ίδιο στον εαυτό του. Αντίθετα, στις υπόλοιπες χώρες, όπως και στον ανταγωνιστή του Al Jazeera, Al-Arabiya χρησιμοποιείται το αρνητικής χροιάς ακρώνυμο «Daesh». Άλλο παράδειγμα: το 2015 το κανάλι χρησιμοποίησε τον θετικό όρο «σουνίτες επαναστάτες», αναφερόμενο στους σουνίτες μαχητές, συμπεριλαμβανομένων των μαχητών του ΙΚ που πήραν τον έλεγχο της Μοσούλης.

Η διπλωματική κρίση χτύπησε αμέσως το Al Jazeera. Οι τέσσερις χώρες μπλοκάρισαν την ιστοσελίδα του καναλιού, ενώ στις 7 Ιουνίου η Ιορδανία έκλεισε το γραφείο στο Αμμάν, καταργώντας την άδεια λειτουργίας του. Η Σαουδική Αραβία ακολούθησε την επόμενη μέρα, πηγαίνοντας ένα βήμα παραπέρα: διέταξε τα ξενοδοχεία να μπλοκάρουν όλα τα κανάλια του δικτύου.

Η τελευταία σύγκρουση του ακήρυχτου πολέμου διεξήχθη στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η εταιρεία Snap δέχθηκε αίτημα από την κυβέρνηση της Σαουδικής Αραβίας να αφαιρέσει το κανάλι τής Al Jazeera στη χώρα από το Snapchat. Η εταιρεία βρέθηκε σε δύσκολη θέση, αλλά τελικά συναίνεσε στις επιθυμίες της κυβέρνησης, με τη δικαιολογία ότι προσπαθεί να συμμορφώνεται με τους νόμους της κάθε χώρας όπου το Snapchat είναι παρόν. Το ίδιο έγινε και με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και το Μπαχρέιν. Σε απάντηση, το Al Jazeera άνοιξε λογαριασμό στο Instagram για να παρέχει «δημιουργικό περιεχόμενο στην αραβική νεολαία».

Μάχη κυριαρχίας στην περιοχή

Βέβαια, το Al Jazeera δεν είναι το μοναδικό πρόβλημα που έχουν οι γείτονές του με το Κατάρ. Ούτε η παρούσα διπλωματική κρίση είναι η πρώτη. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για μια μάχη κυριαρχίας στην περιοχή. Η Αραβική Άνοιξη άλλαξε τα δεδομένα, υποχρεώνοντας τις αραβικές χώρες να επιλέξουν στρατόπεδα. Το Κατάρ υποστήριξε το επαναστατικό κύμα, η Σαουδική Αραβία στάθηκε απέναντί του. Από τη στιγμή, όμως, που και οι δύο χώρες είναι σύμμαχοι των Ηνωμένων Πολιτειών, οι οποίες δεν θα επέτρεπαν ποτέ διενέξεις μεταξύ φίλων τους, η ένταση έμεινε στο διπλωματικό επίπεδο. Πολλοί αναφέρονται σε αυτήν ως τον «Δεύτερο Ψυχρό Αραβικό Πόλεμο» – με τον Πρώτο Ψυχρό Αραβικό Πόλεμο να αναφέρεται στην ένταση μεταξύ Σαουδικής Αραβίας και Ιράν.

Το Κατάρ προσπαθεί να βρει τον δικό του δρόμο, μακριά από τη σκέπη της Σαουδικής Αραβίας, από το 1995. Το Al Jazeera είναι μόνο ένα μέρος της πολιτικής του. Διατηρεί, αν όχι φιλικές, πάντως σχέσεις με το Ιράν, στήριξε, όπως είδαμε, την Αραβική Άνοιξη, ενώ ταυτόχρονα φιλοξενεί τη μεγαλύτερη βάση των Αμερικανών στη Μέση Ανατολή, την Αλ Ουντέιντ.

Από το 2002 έως το 2008 η Σαουδική Αραβία απέσυρε τον πρεσβευτή της από την Ντόχα σε μια προσπάθεια να υποχρεώσει τη μικρή χώρα να επιστρέψει κάτω από την ομπρέλα της επιρροής της. Ας μην ξεχνάμε ότι και οι δύο χώρες – αν και με διαφορές – ασπάζονται τον ουαχαμπισμό, τον πιο σκληρό σουνιτισμό.

Τον περασμένο Ιούνιο δεν ήταν μόνο η Σαουδική Αραβία που στράφηκε εναντίον του Κατάρ. Ήταν και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Μπαχρέιν, η Αίγυπτος, η Ιορδανία, η κυβέρνηση της Λιβύης (η μία τουλάχιστον), οι Μαλδίβες, η Μαυριτανία, η Σενεγάλη, το Τζιμπουτί και μερικά ακόμα κρατίδια που απέσυραν τους πρεσβευτές τους, μπλοκάρισαν τον εναέριο χώρο του Κατάρ και όσες από τις θαλάσσιες οδούς μπορούσαν και κήρυξαν εμπάργκο. Αργότερα, σε αυτές τις χώρες προστέθηκαν και ημιαυτόνομες περιοχές της Σομαλίας, αναγκάζοντας την κεντρική κυβέρνηση να δηλώσει επισήμως ότι μόνο αυτή μπορεί να μιλά για εξωτερική πολιτική και πως στη συγκεκριμένη περίπτωση κρατά ουδέτερη θέση. Έτσι λοιπόν κράτησε ανοικτό τον εναέριο χώρο της για το Κατάρ, ενώ την ίδια ώρα η Σαουδική Αραβία «τροφοδοτεί» τις ημιαυτόνομες περιοχές.

Η περίπτωση της Σομαλίας εικονογραφεί θαυμάσια την έκταση του προβλήματος. Η Σομαλία προσπαθεί να μείνει ουδέτερη, παρ’ όλο που έχει στενές εμπορικές σχέσεις με τη Σαουδική Αραβία, χάρη στην σημαντική γι’ αυτή φιλία της με την Τουρκία. Μια Τουρκία που όχι μόνο έχει χορηγήσει πάνω από ένα δισεκ. δολάρια βοήθεια στη χώρα, από την επίσκεψη Ερντογάν εκεί, το 2011, αλλά ετοιμάζεται πολύ σύντομα ν’ ανοίξει και στρατιωτική βάση στην πρωτεύουσα Μογκαντίσιου.

Στον δεύτερο αυτό ψυχρό αραβικό πόλεμο, η Τουρκία προσπάθησε να μείνει ουδέτερη, αλλά σύντομα πήρε το μέρος του Κατάρ. Ο πρόεδρος Ερντογάν χαρακτήρισε την απομόνωση του Κατάρ απάνθρωπη και ενάντια στις ισλαμικές αρχές, συγκρίνοντάς τη με «θανατική ποινή». Η Τουρκία έστειλε αμέσως γάλα και οπωροκηπευτικά στο Κατάρ και ετοιμάστηκε να στείλει και… στρατό. Η ανακοίνωσή της εξόργισε τη Σ. Αραβία και τα ΗΑΕ, που καταδίκασαν τον «οθωμανικό επεκτατισμό» στον Κόλπο. Ωστόσο, η Άγκυρα ήθελε να στείλει ένα ηχηρό μήνυμα στη διεθνή κοινότητα: η Ντόχα δεν είναι μόνη της.

Οι δύο χώρες έχουν ήδη συνάψει συμφωνία στρατιωτικής συνεργασίας, ανάμεσα στα άλλα κεφάλαια της συμμαχίας τους στα πλαίσια του «πολιτικού Ισλάμ». Όμως η Τουρκία έχει ισχυρούς δεσμούς και με τη Σαουδική Αραβία και τα ΗΑΕ, που περιλαμβάνουν τουρισμό, κτηματομεσιτικά και φυσικά εμπόριο.

Μια παρατεταμένη κρίση θα αλλάξει τις ισορροπίες στην περιοχή, η οποία ήδη αντιμετωπίζει σημαντικά προβλήματα, με μεγαλύτερο εκείνο του Ισλαμικού Κράτους. Η κουρδική κρίση, που ξέσπασε τις τελευταίες εβδομάδες μετά το δημοψήφισμα για την ανεξαρτησία των Κούρδων του Ιράκ, χειροτέρεψε την κατάσταση.

Το δίλημμα για τη Σαουδική Αραβία είναι πλέον εάν θα διαχειριστεί την προβληματική «καθημερινότητα» της περιοχής ή αν θα επιμείνει να δημιουργεί κρίσεις που βασίζονται σε φόβους για το μέλλον και τους οποίους θεωρεί ότι θρέφει το Al Jazeera.

 

Το Al Jazeera σε ημερομηνίες

  • Το 1996 άρχισε να εκπέμπει το αραβικό κανάλι, το οποίο ξεκίνησε με τον Εμίρη του Κατάρ να υπόσχεται ότι θα επιτρέπει στους δημοσιογράφους να «μεταδίδουν τις ειδήσεις, όπως τις βλέπουν οι ίδιοι». Αμέσως προσέλκυσε μεγάλο ακροατήριο που σύντομα έφτασε να μετράται σε δεκάδες εκατομμύρια, χάρη στη δυναμική κάλυψη των γεγονότων, αλλά και την κριτική προς τους άραβες ηγέτες.
  • Το 2001 το όνομά του έγινε σημαντικό διεθνώς μετά την προβολή των βιντεομηνυμάτων του Οσάμα Μπιν Λάντεν μετά την επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου.
  • Το 2006 άρχισε να εκπέμπει το αγγλόφωνο κανάλι, το οποίο μεταδίδεται σήμερα σε περισσότερες από 100 χώρες κι έχει κερδίσει πολλά βραβεία.
  • Το 2011 εικάζεται ότι έχασε μεγάλο μέρος του κοινού του στην Αίγυπτο, μετά την κάλυψη της Αραβικής Άνοιξης. Το αραβικό Al Jazeera  και το τοπικό κανάλι Mubasher Misr (το οποίο έκλεισε αργότερα) κατηγορήθηκαν ότι έδωσαν υπερβολικό βήμα στους Αδελφούς Μουσουλμάνους, γεγονός που το κανάλι αρνήθηκε.
  • Το 2013 άρχισε να εκπέμπει το Al Jazeera America, το οποίο στοίχισε τεράστια ποσά, αλλά το κανάλι διατηρήθηκε μόνο τρία χρόνια.

 

* Η Βάλια Καϊμάκη είναι δρ. Επικοινωνίας, Μέσων Ενημέρωσης και Πολιτισμού από το Πάντειο Πανεπιστήμιο, δημοσιογράφος, συγγραφέας, διδάσκουσα στο Ανοιχτό Πανεπιστήμιο Κύπρου και ερευνήτρια στο Advanced Media Institute.

 

Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedIn

Leave a Reply

Your email address will not be published.